τα παζάρια της Αργεντινής και η… καπιταλιστική τους ιστορία

Στην αρχή της ελληνικής κρίσης είχαν παίξει πολλές τέτοιες ιδέες: εναλλακτικά νομίσματα, παζάρια κλπ. Είχε παίξει και πολλή Αργεντινή. Εκτός όμως από τη ρομαντική ιστορία αυτών των διαδικασιών, υπάρχει και μια άλλη, λιγότερο ρομαντική. Μια ιστορία συστημική και καπιταλιστική που ευτυχώς έχεις καταγραφεί. Η aqua έρευνησε και αποκαλύπτει (χοχοχο! πάντα ήθελα να πω κάτι τέτοιο ψωνίστικο). Ας αρχίσουμε λοιπόν.

«Τα ανταλλακτικά παζάρια είχαν ένα όμορφο σκεπτικό: το μοίρασμα και το σεβασμό. Αυτό που έφερναν, εκτός από τη δυνατότητα άμεσης επίλυσης κάποιων προβλημάτων οικονομικής φύσης, ήταν κυρίως η εμπιστοσύνη: εγώ σε εμπιστεύομαι γιατί το προϊόν σου είναι καλό, και εσύ με εμπιστεύεσαι γιατί το προϊόν μου είναι καλό. Έκανε τον κόσμο να αισθάνεται χρήσιμος και επιπλέον αρχίσαμε να γνωριζόμαστε και να επιτυγχάνουμε μια υπέροχη σχέση».

Με τον παραπάνω τρόπο περιέγραφε ο ιερέας Marcelo Doménech την αρχική εμπειρία του στο μικρό ανταλλακτικό παζάρι που λειτουργούσε στον προαύλιο χώρο της εκκλησίας στο Σαν Νικολάς του Μπουένος Άιρες, ένα από τα πρώτα που δημιουργήθηκαν στην πόλη.[1] Παρόμοιες είναι οι αποτιμήσεις και άλλων μελών των παζαριών:

«Αφήνοντας πίσω το χρήμα, εξανθρωπιζόμαστε. Μας ενδιαφέρει ο άλλος, πέρα από αυτό που μπορεί να πληρώσει ή όχι. Τελευταία στον έξω κόσμο όλα γυρνάνε γύρω από την ανάγκη των χρημάτων»[2].

Η συμβατική ιστορία των ανταλλακτικών παζαριών άρχισε το 1995, όταν η νεοφιλελεύθερη πολιτική οικονομικής εξυγίανσης του Κάρλος Μένεμ αύξησε την ανεργία στο 18,4 τοις εκατό του οικονομικά ενεργού πληθυσμού και στο 11,3 τοις εκατό την υποαπασχόληση.

Τα ανταλλακτικά κουπόνια των παζαριών είναι πλέον συλλεκτικά και μπορεί να αξίζουν μερικές εκατοντάδες δολάρια

Τα ανταλλακτικά κουπόνια των παζαριών είναι πλέον συλλεκτικά και μπορεί να αξίζουν μερικές εκατοντάδες δολάρια

Ο Carlos De Sanzo, συνιδρυτής της πρώτης ομάδας ανταλλαγών (το Παζάρι του Bernal στο Μπουένος Άιρες) αφηγείται ως εξής τη γέννηση της ιδέας, σε μια συνέντευξη του 1995: «Εργαζόμασταν πολλά χρόνια στη διάδοση ιδεών για την ανακύκλωση, των οφελών των ελεύθερων χώρων για τη δημιουργία περιβολιών, των οικολογικών σπιτιών, αλλά δεν είχαμε πια χρήματα. Επομένως τα ανταλλακτικά παζάρια παρουσιάστηκαν ως ευκαιρία μιας ανάπτυξης χωρίς χρήμα».[3]

Τα περισσότερα παζάρια έθεσαν αυστηρές προδιαγραφές σε αυτή την πρώτη φάση τους, απαγορεύοντας την ανταλλαγή αγορασμένων προϊόντων. Τα μέλη τους ονομάζονταν prosumidores, νεολογισμός που προερχόταν από τη σύνθεση των ισπανικών λέξεων productor ή profesional (παραγωγός/επαγγελματίας) και consumidor (καταναλωτής). Η ιδέα ήταν τα μέλη να ανταλλάσσουν προϊόντα και υπηρεσίες που ήταν αποτέλεσμα της προσωπικής τους εργασίας. Εκτός από γιορτές της γειτονιάς και συζητήσεις, το Παζάρι του Μπερνάλ οργάνωνε και «σεμινάρια» που σκοπό είχαν να απελευθερώσουν τις δημιουργικές ικανότητες που διαθέτει κάθε άνθρωπος.

Η εξάπλωση της ιδέας στην πόλη του Μπουένος Άιρες και οι ανταλλαγές ανάμεσα στα παζάρια, γέννησαν το Παγκόσμιο Δίκτυο Αλληλέγγυων Ανταλλαγών που τύπωσε το δικό του ανταλλακτικό κουπόνι, την «πίστη». Η «πίστη» συνδέθηκε με το επίσημο νόμισμα, με ισοτιμία ένα προς ένα. Για τη διαμόρφωση των τιμών, λαμβανόταν υπόψη η τιμή που είχαν προϊόντα και υπηρεσίες και στη συνέχεια αφαιρούνταν ο μεσάζοντας.

Τα μέλη αφηγούνται με ρόδινα χρώματα αυτή την περίοδο των παζαριών, ως μια εμπειρία ελευθερίας, ανεξαρτησίας και δυνατότητας να καθορίζουν τη μοίρα του. «Δεν προσπαθούμε να προωθήσουμε προϊόντα ή υπηρεσίες αλλά να αλληλοβοηθηθούμε ώστε να βελτιώσουμε την ποιότητα ζωής μας μέσω της εργασίας, της κατανόησης και της δίκαιης ανταλλαγής», ήταν μία από της αρχές στο καταστατικό του Δικτύου.

red-global-de-trueque1

Το εγχείρημα προβάλλεται με ενδιαφέρον από τα ΜΜΕ. Το 1997, δημιουργείται ένα πρόγραμμα υποστήριξης των ανταλλακτικών παζαριών από την κυβέρνηση της πόλης του Μπουένος Άιρες, ενώ το 1999 εγκαινιάζονται μεγάλα παζάρια ανά δίμηνο υπό την αιγίδα της Γραμματείας Βιομηχανίας, Εμπορίου και Εργασίας της κυβέρνησης του Μπουένος Άιρες, στα οποία συναλλάσσονται 1.500-3.000 άτομα.[4] Σύμφωνα με την κρατική οπτική, η ενίσχυση μιας μικτής οικονομίας μείωνε το κόστος των επιχειρήσεων και εξοικονομούσε χρήματα για την αποπληρωμή φόρων και υπηρεσιών. Το 2001 υπογράφτηκε σχετική συμφωνία προώθησης των παζαριών σε όλη τη χώρα.

Οι ιδρυτές τους πρώτου δικτύου, σε ένα απολογιστικό βιβλίο για τα τρία χρόνια λειτουργίας του, φροντίζουν να καθησυχάσουν τους φορείς της συμβατικής αγοράς, καθώς, όπως ήδη είχε γίνει σαφές, τα ανταλλακτικά παζάρια δεν ήταν ανταγωνιστικά ως προς αυτήν. Ίσα ίσα. Με τα χρήματα που εξοικονομούσαν τα μέλη μέσα από τις ανταλλαγές, ενίσχυαν την συμβατική αγορά.[5] Αργότερα, σε συνέντευξη, ένας από τους συνιδρυτές εκτιμά ότι κατά την κρίση του 2001 τα ανταλλακτικά παζάρια συγκράτησαν την οργή, καθώς μπορούσαν να καλύψουν μέρος των αναγκών του πληθυσμού.

Το 2002, με την αύξηση της ανεργίας και την έλλειψη ρευστότητας στην αγορά, υπήρχαν 5.000 παζάρια με 7 εκατομμύρια μέλη, και πολλούς περισσότερους επωφελούμενους. Ωστόσο, η μαζικοποίηση του φαινομένου ενέτεινε την παθογένεια. Το 2001 οι αρχές ίδρυσης του Αλληλέγγυου Δικτύου, και αργότερα του Εθνικού Δικτύου Ανταλλαγών, αποτελούν έμμεση κριτική και καταγγελία του Παγκόσμιου Δικτύου ως προς την ιεραρχική και μη δημοκρατική δομή του, την προνομιακή μεταχείριση των συντονιστών, την πώληση δελτίων, τις πληθωριστικές τάσεις και τη σύμπραξη με το κράτος.

Οι αφηγήσεις των μελών αυτή την περίοδο αποκαλύπτουν αγοραστικές στρατηγικές για τη διασφάλιση βασικών ειδών που βρίσκονταν σε έλλειψη, όπως κρέας και γάλα (π.χ. η μαμά πουλούσε την ίδια στιγμή που η κόρη έψαχνε να αγοράσει για να προλάβει), καθώς και φαινόμενα κερδοσκοπίας με «μεταπώληση» ειδών μεταξύ διαφορετικών παζαριών. Τα παζάρια δεν απέτρεψαν ούτε καν τη συσσώρευση, έστω και έμμεση: μέλος ενός δικτύου εξομολογείται σε συνέντευξη ότι με τα χρήματα που εξοικονόμησε από τα παζάρια, κατόρθωσε να αγοράσει ένα φορτηγάκι. Η πρακτική αυτή χρησιμοποιήθηκε ευρέως από τις μεσαίες τάξεις της Αργεντινής, οι οποίες, σύμφωνα με μελέτες, ήταν αυτές που επωφελήθηκαν περισσότερο από το φαινόμενο. Ακόμη και καζίνο λειτούργησε με ανταλλακτικά κουπόνια!

Το τελικό χτύπημα στα παζάρια έδωσε ένας μεγάλος όγκος πλαστών δελτίων του Παγκόσμιου Δικτύου: τουλάχιστον 30 εκατομμύρια από τα 100 εκατομμύρια «πίστεων» που κυκλοφορούσαν το καλοκαίρι του 2002 ήταν πλαστά. Τα νέα δελτία που τυπώθηκαν έφεραν δέκα δικλείδες γνησιότητας, συμπεριλαμβανομένων και στοιχείων που φαίνονταν με υπέρυθρη ακτινοβολία! Η ανταλλαγή των παλιών «πίστεων» με τις νέες περιλάμβανε «κούρεμα» των μεγάλων αποθεμάτων, καθώς και πλήρη καταγραφή των μελών που αποκτούσαν ένα «διαβατήριο», το οποίο θα επεδείκνυαν κατά την είσοδο στα παζάρια.

Η έλλειψη εμπιστοσύνης που προκλήθηκε, συνδυάστηκε με μια συντονισμένη εκστρατεία των ΜΜΕ για την κακή ποιότητα των προϊόντων που διακινούνταν (παρόμοιες ανησυχίες εξέφραζαν και κρατικοί φορείς), αλλά και φήμες ότι ανάμεσά τους διακινούνταν κλοπιμαία, πράγμα που σύμφωνα με καταγγελίες και μαρτυρίες μελών των δικτύων δεν ήταν ολότελα ψευδές.

Αν και οι εμπειρίες ποικίλουν από περιοχή σε περιοχή, φαίνεται ότι ήδη μέχρι το τέλος του 2002 το φαινόμενο είχε παρακμάσει. Σήμερα λειτουργούν στην Αργεντινή αρκετά ανταλλακτικά παζάρια μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας, προσπαθώντας να διαφυλάξουν τις αρχές που κατέστρεψε η μαζικότητα, η μεταφορά συμπεριφορών της καπιταλιστικής αγοράς, η έλλειψη ουσιαστικής αμφισβήτησής της, καθώς και οι προσεγγίσεις της ελευθερίας και της ανεξαρτησίας με καταναλωτικούς όρους.


[1] Mayo, “Trueque solidaria”, 19.

[2] Breve historia del Trueque: http://www.youtube.com/watch?v=gUiV28xmF-g

[3] Breve historia del Trueque (πρώτο μέρος) 3’

[4] Hintze, Trueque y economía solidaria, 56.

[5] Hintze, Trueque y economía solidaria, 55.

Advertisements

η διαμάχη για τη θερινή ώρα

Πώς είναι αυτά τα πράγματα που τα έχεις δεδομένα και όταν αλλάξεις μέρος μπορεί να υπάρχει ολόκληρη συζήτηση για ένα θέμα που ποτέ δεν είχες σκεφτεί να αναρωτηθείς; Ένα τέτοιο θέμα ήταν η αλλαγή της ώρας πριν να πάω στο Μεξικό. Σε χρόνο που δεν θυμάμαι, κάπως έμαθα ότι η αλλαγή στη θερινή ώρα γίνεται για εξοικονόμηση ενέργειας και χωρίς να το πολυσκεφτώ γυρίζω το ρολόι μου κάθε τελευταία Κυριακή του Μάρτη. Κι όμως τα πράγματα δεν είναι παντού έτσι.

DST world

Οι χώρες του πλανήτη που χρησιμοποιούν το θερινό ωράριο με διαφορετικό χρώμα για βόρειο και για νότιο ημισφαίριο. ΗΠΑ, Καναδάς, Ευρώπη είναι τα πολλά μπλε μαζί!

«Δεν μπορούμε να υποχρεώσουμε κανέναν να αλλάξει τους χρόνους του. Εδώ, το ρολόι που δείχνει το χρόνο είναι το βιολογικό», λέει ο Ernesto Santos, δάσκαλος στην πολιτεία της Οαχάκα, σε ένα από τα 13.000 σχολεία, με πάνω από ένα εκατομμύριο μαθητές, που αρνήθηκαν το 2012 να ακολουθήσουν τη θερινή ώρα. Σε αρκετούς δήμους της πολιτείας, ενώ επισήμως ακολουθείται το θερινό ωράριο, στην πράξη παραβλέπεται, λόγω της άρνησης των κατοίκων να αλλάξουν τα ρολόγια τους, κάνοντας χρήση του δικαιώματος αυτοκαθορισμού σύμφωνα με τα ήθη και τα έθιμά τους. Στα χωριά, από την άλλη πλευρά, ζήτημα αλλαγής στο θερινό ωράριο δεν υπάρχει. Εκεί ακολουθείται η «ώρα του Θεού», όπως την ονομάζουν.

«Οι πρωτευουσιάνοι βλέπουν την ώρα για να ξεκινήσουν τη μέρα τους, εμείς βλέπουμε τον ήλιο. Τα σχολεία και οι δουλειές μας αρχίζουν με το λάλημα του κόκορα», μου εξηγούσε ένας φίλος στην Οαχάκα. Οι κοινότητες αντίστασης σε όλο το Μεξικό είναι πεπεισμένες ότι η αλλαγή της ώρας δεν έχει άλλο στόχο από την πειθάρχηση του χρόνου «των από κάτω», προς όφελος των επιχειρηματιών. Σε αυτό το χορό μπήκε και ο κεντροαριστερός υποψήφιος Αντρές Μανουέλ Λόπες Ομπραδόρ στις εκλογές του 2012, όταν, σε μια απόπειρα διεύρυνσης της λαϊκής του βάσης, δεσμεύτηκε προεκλογικά να επανεξετάσει το ζήτημα του θερινού ωραρίου.

Η αλλαγή των δειχτών του ρολογιού κατά τους θερινούς μήνες αποσκοπεί στην εξοικονόμηση ενεργειακών πόρων για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, ή τουλάχιστον έτσι μας λένε. Χρησιμοποιήθηκε κατά τους δύο παγκόσμιους πολέμους, αλλά επεκτάθηκε αργότερα, μετά την πετρελαϊκή κρίση του 1973. Ωστόσο, εκτός από τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τις ΗΠΑ (όχι σε όλες τις πολιτείες) και τον Καναδά, λιγότερες από 20 χώρες σε όλο τον κόσμο χρησιμοποιούν το μέτρο του θερινού ωραρίου.

Πρόσφατα στην Αίγυπτο, τον Απρίλη του 2011, η προσωρινή στρατιωτική κυβέρνηση που ανέλαβε μετά την εξέγερση στη χώρα, ενδεχομένως σε μια προσπάθεια ενίσχυσης της δημοφιλίας της, κατάργησε το μέτρο, ύστερα από μια δημοσκόπηση που έδειχνε ότι το 79 τοις εκατό των ερωτηθέντων ήταν αρνητικοί στην αλλαγή της ώρας, αλλά και μια κρατική έρευνα που κατέληγε ότι η πραγματική εξοικονόμηση ενέργειας ήταν μηδαμινή. Η εμπειρία των Αιγυπτίων το 2010 ίσως ήταν καθοριστική σε αυτή την εξέλιξη. Εκείνη τη χρονιά το Ραμαζάνι έπεσε τον Αύγουστο και οι κάτοικοι της χώρας αναγκάστηκαν να αλλάξουν τα ρολόγια τους τέσσερις φορές (στην αρχή του θερινού ωραρίου, στην αρχή του Ραμαζανιού, στο τέλος του Ραμαζανιού και στο τέλος του θερινού ωραρίου), καθώς οι προσευχές του ιερού μήνα καθορίζονται με βάση την ανατολή και τη δύση του ήλιου. Ίσως η πρακτική της προσευχής να ερμηνεύει το γεγονός ότι οι περισσότερες αραβικές χώρες δεν χρησιμοποιούν το μέτρο της αλλαγής της ώρας.

Από την άλλη πλευρά, το 2011 επίσης, η Ρωσία, η Λευκορωσία, η Αρμενία και η Ιορδανία (2012) κατάργησαν την αλλαγή της ώρας, παραμένοντας ωστόσο στο θερινό ωράριο για όλο το χρόνο, παρά τις εσωτερικές αντιδράσεις.

Το μέτρο εξοικονομεί μία ώρα ηλεκτρικής ενέργειας τα απογεύματα της θερινής περιόδου και έχει χρησιμοποιηθεί σε αρκετές χώρες του πλανήτη σε περιόδους μεγάλων φυσικών καταστροφών ή ενεργειακών κρίσεων, θεωρούμενο ωστόσο ως ακραίο αντιλαϊκό μέτρο. Μια δημοσιευμένη συζήτηση διάφορων φορέων στις ΗΠΑ το 2001 δείχνει πως ίσως το μέτρο να ήταν αποτελεσματικό σε προγενέστερες εποχές, αλλά πλέον η μεγαλύτερη κατανάλωση ενέργειας στα νοικοκυριά και τις υπηρεσίες δεν εξαρτάται από το φως, αλλά από τις κλιματικές συνθήκες (κλιματιστικά). Τα στοιχεία έδειχναν ότι η ουσιαστική εξοικονόμηση καυσίμων για ηλεκτρική ενέργεια από το μέτρο δεν ξεπερνούσε το 1-2 τοις εκατό της συνολικής κατανάλωσης στις χρονιές που χρησιμοποιήθηκε το θερινό ωράριο κατά τη δεκαετία του 1970, ενώ πιο πρόσφατες έρευνες δείχνουν πολύ χαμηλότερα ποσοστά (η συζήτηση γινόταν και για εξέταση του ενδεχομένου μετακίνησης των δειχτών του ρολογιού κατά δύο ώρες μπροστά στη διάρκεια του καλοκαιριού!).

Στην ίδια έρευνα, προσμετρούνται κάποια άλλα πλεονεκτήματα από την υιοθέτηση του μέτρου, όπως η συνειδητοποίηση του πληθυσμού στην αναγκαιότητα εξοικονόμησης ενέργειας. Επίσης, παρουσιάζει στοιχεία για μείωση της εγκληματικότητας και των αυτοκινητικών ατυχημάτων τα απογεύματα στις περιοχές που ακολουθείται η θερινή ώρα, αν και οι κάτοικοι σε σχετικές σφυγμομετρήσεις εκφράζουν φόβους για αύξηση των ατυχημάτων με θύματα μαθητές που μεταβαίνουν το πρωί στο σχολείο σε ώρες μειωμένης ορατότητας. Σε κάποιες πολιτείες, η ψήφος υπέρ της θερινής ώρας ενθαρρύνθηκε από την πίεση αλυσίδων εστιατορίων και εμπορικών επιχειρήσεων που παρατήρησαν αύξηση των κερδών τους λόγω της παράτασης της ηλιοφάνειας. Χαρακτηριστικά, η Ένωση Θερινού Ωραρίου που υποστήριζε την επέκταση του μέτρου για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα αποτελούνταν αποκλειστικά από ιδιοκτήτες τέτοιων επιχειρήσεων.  Άλλες έρευνες παρουσιάζουν ως ωφελημένη και τη βιομηχανία του αθλητισμού, καθώς η επέκταση της μέρας δίνει μεγαλύτερα χρονικά περιθώρια στα αθλήματα ανοιχτού χώρου.

Οι σκεπτικιστές μιλούν για μέτρο κοινωνικής πειθάρχησης που εξαναγκάζει τους εργαζόμενους να ξυπνούν μία ώρα νωρίτερα και να μην τεμπελιάζουν στα κρεβάτια τους ενώ ο ήλιος έχει ανατείλει για τα καλά. Οι υποψίες ενισχύονται από την ανυπαρξία ερευνών που να δείχνουν ουσιαστική διαφορά στην εξοικονόμηση ενέργειας, τονίζοντας παράλληλα παράπλευρα πλεονεκτήματα ηθικιστικού χαρακτήρα, όπως η μείωση της εγκληματικότητας, στοιχείο που επίσης δεν μπορεί να αποδειχτεί με βεβαιότητα. Από την άλλη πλευρά, κάποιες έρευνες δείχνουν ότι τα παιδιά και οι ηλικιωμένοι παρουσιάζουν διαταραχές στον ύπνο κατά το πρώτο διάστημα εφαρμογής του θερινού ωραρίου. Αλλαγές στη διάθεση και ενδείξεις κούρασης μπορεί να παρουσιάσουν και οι υπόλοιπες ηλικιακές ομάδες, καθώς το εσωτερικό ρολόι απορυθμίζεται με την αλλαγή της ώρας.

Πειθάρχηση του χρόνου και των σωμάτων μας λοιπόν στη σοφή και πολιτισμένη Δύση, και με αυτόν τον τρόπο… και φέτος.

Published in: on Απρίλιος 12, 2013 at 17:35  Σχολιάστε  
Tags: