ιστορική έρευνα και ιμπεριαλισμός

(Αλεξάνδρεια) Πρόσφατα ένας αιγύπτιος ιστορικός δημοσίευσε ένα άρθρο για τις δυσκολίες της ιστορικής έρευνας στην Αίγυπτο. Για την πρόσβαση στα αντίστοιχα ΓΑΚ (γενικά αρχεία του κράτους), οι ενδιαφερόμενες/οι πρέπει να υποβάλουν το θέμα της έρευνά τους  προς έγκριση και φαίνεται πως όλο και λιγότερα θέματα εγκρίνονται ώστε να προστατευτεί η εθνική ασφάλεια. Ο εν λόγω ιστορικός, λοιπόν, βρίσκεται πριν από καμιά 15αριά χρόνια στα ΓΑΚ της Αιγύπτου και κάνει τον παρακάτω τραγελαφικό διάλογο με τον ασφαλίτη των αρχείων:

– Δρ. Χάλεντ, ποιος είναι ο σκοπός της έρευνάς σας: προαγωγή ή να το δευτερώσετε;

– Δεν σας καταλαβαίνω, απάντησα.

– Δεν έχετε ήδη λάβει το διδακτορικό σας;

– Μάλιστα, πριν πέντε χρόνια.

– Ακριβώς. Οπότε γιατί έρχεστε ακόμη στο αναγνωστήριο; Για προαγωγή ή να κάνετε δεύτερο διδακτορικό αλλού;

– Καθώς τέλειωσα το διδακτορικό μου δουλεύω πλέον διαφορετικό θέμα. Όχι για προαγωγή ή δεύτερο διδακτορικό, αλλά για έρευνα. Ίσως γράψω κάποιο άρθρο βασισμένο σ’ αυτή την έρευνα.

– Άρθρο, ωραία. Και οι φοιτητές σας που βρίσκονται στο αναγνωστήριο; Εγγυάστε γι’ αυτούς;

– Αν εγγυώμαι γι’ αυτούς; Φυσικά, είναι από τους καλύτερους φοιτητές μου. Είναι καθήκον μου να έρχομαι εδώ μαζί τους.

– Καθήκον; Και ποιος σας ανέθεσε αυτό το καθήκον;

– Κανείς! Μιλάω μεταφορικά. Είμαι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης και αυτοί είναι ξένοι φοιτητές. Προσπαθώ να κάνω ευκολότερη την έρευνά τους και να απαντήσω όσο καλύτερα μπορώ τις τυχόν ερωτήσεις τους.

– Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης; Πού είν’ αυτό;

– Στη Νέα Υόρκη, στις ΗΠΑ.

– Σε ποιο τμήμα διδάσκετε;

– Στο τμήμα Μεσανατολικών Σπουδών.

– Α! Υπό τη CIA;

– Όχι, δεν έχει καμία σχέση με τη CIA. Είναι τμήμα για τη μελέτη της Μέσης Ανατολής στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης. Διδάσκουμε στους φοιτητές την ιστορία, τη λογοτεχνία, τις κοινωνίες και τις κουλτούρες της περιοχής.

– Α, μάλιστα. Γιατί;

– Ώστε να καταλάβουν τους λαούς της. Κάποιοι απ’ αυτούς θα εξειδικευτούν στην περιοχή. Είναι αποστολή μου να ελκύω φοιτητές στη μελέτη της Αιγύπτου και στην εξειδίκευση στην ιστορία της.

– Αποστολή σας; Ποιος σας ανέθεσε αυτή την αποστολή;

– Κανένας δεν μου ανέθεσε τίποτα, κύριε. Μιλάω μεταφορικά. Διδάσκουμε στο τμήμα όλες τις γλώσσες και τις χώρες της περιοχής. Οι υποψήφιοι διδάκτορες μπορούν να εξειδικευτούν στη μελέτη της Τουρκίας, του Ισραήλ ή του Μαρόκου, για παράδειγμα. Αν μπορώ να τους προσελκύσω στη μελέτη της αιγυπτιακής ιστορίας, θεωρώ ότι επιτελώ την αποστολή μου.

– Οπότε ποια είναι η αποστολή σας;

– Να προσελκύσω φοιτητές στη μελέτη της αιγυπτιακής ιστορίας.

– Γιατί;

– Ώστε στο τελικά να γράψουν το διδακτορικό τους και μετά να το εκδώσουν σε βιβλίο.

– Μα γιατί, δόκτωρ (φώναξε ο τύπος, σχεδόν παθαίνοντας καρδιακή προσβολή). Γιατί να εκδώσουν βιβλίο για την Αίγυπτο;

Καταλάβαινα τις ερωτήσεις του. Γνωρίζω ότι αποστολή του είναι η φύλαξη των πληροφοριών κι όχι η παραγωγή γνώσης. Αλλά είχα την ευκαιρία να του εξηγήσω τι κάνουμε.

– Βλέπετε εκείνο εκεί το ράφι; τον ρώτησα, δείχνοντας το ράφι δίπλα στο γραφείο του που είχε τρία βιβλία.

– Ναι.

– Ας υποθέσουμε πως αυτά είναι τα τρία βιβλία που υπάρχουν για την Αίγυπτο. Όσο περνάει από το χέρι μου, θέλω αυτό το ράφι να γεμίσει με βιβλία για την Αίγυπτο.

– Μα γιατί, κ. καθηγητά; Ξέρετε τι θα λένε αυτά τα βιβλία; Είστε σίγουρος τι γράφουν τα έγγραφα που διαβάζουν οι φοιτητές σας εδώ; Πώς μπορείτε να είστε σίγουρος ότι τα βιβλία που θα εκδοθούν βασιζόμενα σ’ αυτά τα έγγραφα δεν θα περιέχουν κάτι που θα βλάπτει την εθνική μας ασφάλεια;

– Δεν μπορώ να είμαι σίγουρος. Σύμφωνα με τα λεγόμενά σας, κάθε βιβλίο μπορεί να έχει ψαρέψει κάτι. Αλλά θεωρώ πως τα συμφέροντα και η εθνική ασφάλεια της Αιγύπτου θα ανθίσουν όταν θα υπάρχουν περισσότερα βιβλία για την Αίγυπτο, όταν θα αυξηθούν οι ερευνητές που εξειδικεύονται στην Αίγυπτο και όταν θα παράγεται περισσότερη γνώση για την Αίγυπτο.

Η συζήτηση τέλειωσε εκεί. Ήταν σαφές ότι η λογική της ασφάλειας που αισθανόμασταν στο αναγνωστήριο είχε βαθιές ρίζες. Αναπόφευκτα μάς έβλεπε σαν πιθανούς κατασκόπους. Δεν θα καταλάβαιναν ποτέ τη δουλειά μας ως ερευνητών, ούτε βέβαια θα την εκτιμούσαν.

Ας δούμε ποιοι συνομιλούν εδώ. Από τη μια πλευρά έχουμε τον εκπρόσωπο ενός αυταρχικού καθεστώτος που γνωρίζει (το καθεστώς, όχι ο μπάτσος) πώς έχει διαχρονικά  χρησιμοποιηθεί η ιστορική έρευνα στην υπηρεσία ιμπεριαλιστικών σχεδιασμών. Το πρώτο σύγχρονο επιστημονικό ινστιτούτο για την έρευνα στην Αίγυπτο ήταν το γαλλικό ινστιτούτο στο Κάιρο το οποίο ίδρυσε η επιστημονική αντιπροσωπεία που συνόδευε τα στρατεύματα του Ναπολέοντα, και το οποίο μέσα από τις εκδόσεις του -μια εφημερίδα κι ένα περιοδικό- προπαγάνδιζε συστηματικά τα γαλλικά συμφέροντα. Τα πρώτα τμήματα μελέτης του υπόλοιπου κόσμου στα γιάνκικα πανεπιστήμια είχαν ως κύριο στόχο τη στελέχωση τομέων στην υπηρεσία των ιμπεριαλιστικών πολιτικών των ΗΠΑ. Τα πράγματα αυτά είναι γνωστά.

Έχει άραγε απεκδυθεί η έρευνα τέτοιες αγκυλώσεις; Κάθε άλλο, θα έλεγα. Ας πάρουμε για παράδειγμα το Ινστιτούτο Χούβερ. Το Ινστιτούτο ιδρύθηκε το 1919 «με στόχο την τεκμηρίωση του πολέμου, της επανάστασης και της ειρήνης στο 20ό και τον 21ο αιώνα». Διαθέτει μια πλούσια συλλογή αρχειακού υλικού που θέτει στην υπηρεσία της έρευνας, το θέμα της οποίας πρέπει να προηγουμένως να εγκριθεί από το ίδρυμα. Ανάμεσα στους πολλούς τομείς του, διαθέτει τη Βιβλιοθήκη Χούβερ και Αρχειακό Εργαστήρι για τα Αυταρχικά Καθεστώτα, σε στενή συνεργασία με το πανεπιστήμιο του Στάνφορντ. Στην πρώτη παράγραφο παρουσίασης του εργαστηρίου, αναφέρεται ότι σχεδόν οι μισές από τις χώρες του κόσμου είναι «ανελεύθερες»: «δηλαδή, διοικούνται από αυταρχικά καθεστώτα με μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό βαναυσότητας. Σήμερα αυτά τα καθεστώς και οι επίγονοί τους (συμπεριλαμβανομένης της Ρωσίας του Πούτιν, των χωρών της Αραβικής Άνοιξης, του θεοκρατικού Ιράν και της κομμουνιστικής διοίκησης στην Κίνα) παρουσιάζουν σημαντικούς γρίφους (puzzles) για τη δυτική πολιτική(τα bold δικά μου).

Το εργαστήρι, όχι τυχαία προφανώς, έκανε το ντεμπούτο του πριν από μια δεκαετία με έρευνες για τη Σοβιετική Ένωση, οι οποίες πλέον έχουν επεκταθεί συμπεριλαμβάνοντας την Κίνα, την Ταϊβάν, το Ιράκ, την κεντρική και ανατολική Ευρώπη και τα Βαλτικά κράτη. Από τη λίστα απουσιάζουν τα αυταρχικά καθεστώτα της Λατινικής Αμερικής ή το καθεστώς του σάχη στο Ιράν που επέβαλαν οι ίδιες οι ΗΠΑ, για παράδειγμα. Προφανώς αυτά δεν χρειάζεται να  μελετηθούν: τα γνωρίζουν καλά.

Ανάμεσα στο πλούσιο αρχειακό του Ινστιτούτου, είναι και το αρχείο του Σοσιαλιστικού Αραβικού Κόμματος Μπάαθ του Ιράκ, το κόμμα που διοικούσε τη χώρα με επικεφαλής τον Σαντάμ Χουσεΐν κατά τον Πόλεμο του Κόλπου, του πρώτου πολέμου που εκδίπλωνε τη νέα πολιτική των ΗΠΑ μετά τη λήξη του Ψυχρού Πολέμου. Το αρχείο περιλαμβάνει μεγάλο όγκο έγγραφων του κόμματος, καθώς και οπτικοακουστικό υλικό. Η παρουσίαση του αρχείου στην ιστοσελίδα του Ινστιτούτου αναφέρει ότι το υλικό βρισκόταν στο Ίδρυμα Μνήμης του Ιράκ, χωρίς να αναφέρεται με ποιο τρόπο αποκτήθηκε από το Ινστιτούτο. Μπορούμε άραγε να υποθέσουμε ότι κομμάτια του γιάνκικου στρατού με αγάπη για την έρευνα κατέσχεσαν το αρχείο του ηττημένου καθεστώτος και το μετέφεραν στις ΗΠΑ; Ή ίσως ότι αλτρουιστές κοινωνικοί επιστήμονες που συνόδευαν τον γιάνκικο στρατό για να επιβλέψουν τη μη καταστροφή της ιστορικής κληρονομιάς του Ιράκ διέσωσαν με περισσή φροντίδα αυτό το ανεκτίμητο για την έρευνα αρχειακό υλικό από μια πιθανή καταστροφή, μια πυρκαγιά, ας πούμε, από οπαδούς του κόμματος που μ’ αυτόν τον τρόπο θα έσωζαν την ιστορική τους κληρονομιά από τους κατακτητές/ελευθερωτές;

Προφανώς η εθνική ασφάλεια, όποτε και όπου χρησιμοποιείται, είναι μια αρκούντως νομιμοποιημένη αιτιολόγηση της λογοκρισίας, καθώς τα ζητήματα εθνικής ασφαλείας μπορεί να περιλαμβάνουν σχεδόν τα πάντα. Κι αυτό ισχύει για όλα τα καθεστώτα, δυτικά και μη.

Ας δούμε τι έχουμε από την άλλη πλευρά της συνομιλίας: μα φυσικά την αλτρουιστική ιστορική έρευνα που απαιτεί ελεύθερη πρόσβαση στο πλαίσιο της ιερής αποστολή της αποκάλυψης της αλήθειας, του εμπλουτισμού της ιστορικής εμπειρίας της ανθρωπότητας. Όλα τα αρχεία παγκοσμίως πρέπει ν’ αντιλαμβάνονται και να εκτιμούν αυτή την αποστολή. Φυσικά όλα τ’ αρχεία παγκοσμίως έχουν τους μη προσβάσιμους φακέλους τους ή έχουν περιορισμούς για την παροχή αρχειακού υλικού για φυσικά πρόσωπα εν ζωή ή έχουν χρονικό περιορισμό 20-30 χρόνων για το άνοιγμα των φακέλων, ή πάλι μπορεί ν’ απορρίψουν το θέμα μιας έρευνας που θ’ αποκάλυπτε, για να πω ένα τυχαίο παράδειγμα, τη στήριξη της πολιτικής των ΗΠΑ σε αυταρχικά καθεστώτα ή την ανάδειξή τους ακριβώς λόγω της πολιτικής των ΗΠΑ στην περιοχή.

Οι ιστορικοί φυσικά θεωρούνται εκ προοιμίου μέλη των κοινωνιών και των κοινοτήτων τους, οπότε και τα θέματα που διερευνούν είναι κομμάτι μιας κοινωνικής ανάγκης που πιάνει  ο ιστορικός στον αέρα. Κοινώς, επιτελεί κοινωνικό έργο και σε καμιά περίπτωση δεν διερευνά ό,τι του καβλώσει. Άλλωστε, όσο μικρό κι αν είναι το κοινό που ενδιαφέρεται για κάποιο θέμα, η παραγωγή γνώσης συνιστά αυταξία. Πράμα να ‘χουμε να μελετάμε.

Οι διαδρομές που μπορεί ν’ ακολουθούν οι κοινωνικοί ερευνητές στο εξωτερικό μπορεί να είναι κομμάτι της φαντασιακής γεωγραφίας των κοινωνιών και των κοινοτήτων τους: για κάποιον/α που έχει μεγαλώσει στην Ελλάδα, όπως εγώ, η Αίγυπτος είναι πιο κοντά από την Τυνησία, η Αυστραλία πιο κοντά απ’ την Κίνα, η ΗΠΑ πιο κοντά απ’ το ελ Σαλβαδόρ. Η φαντασιακή αυτή γεωγραφία μπορεί να διαμορφώνεται από την ιστορική εμπειρία της μετανάστευσης ή/και της αποικιοκρατίας/ιμπεριαλισμού.

Η εξάπλωση της δυτικά παραχθείσας φιλελεύθερης ιδέας της ελευθερίας της έρευνας στο διάβα της οποίας οφείλουν ν’ ανοίγουν και οι πιο κλειστές πόρτες συνιστά έναν ακόμη τρόπο μέτρησης της βαρβαρότητας και αυταρχικότητας του μη δυτικού κόσμου, ο οποίος -μη δυτικός κόσμος- έχει αναπτύξει τέτοιες συμπεριφορές γιατί τέτοιος είναι, τέτοιος ήταν πάντα κι αν δεν κάνουμε κάτι άμεσα, εμείς οι πολιτισμένοι, τέτοιος θα είναι για πάντα. Και προφανώς, λόγω αυτής της συμπεριφοράς, μπορεί να νομιμοποιηθεί η απαγωγή αρχειακού υλικού για το άνοιγμά του στην έρευνα ή αρχαιολογικού υλικού για την προστασία του.

Τι θέλω να πω σ’ αυτή την ανάρτηση; Ότι στην τραγελαφική συζήτηση που μετέφρασα και τα δυο μέρη είναι προϊόντα της ίδιας λυπηρής αποικιακής κληρονομιάς, η οποία συνεχίζει να τραυματίζει το μεγαλύτερο κομμάτι του πλανήτη. Κι ο καθένας/καθεμιά ανάλογα με την υλική συνθήκη που υπερασπίζεται διαλέγει την πλευρά του.

Advertisements
Published in: on Μαΐου 18, 2016 at 18:43  Comments (1)  

The URI to TrackBack this entry is: https://sindesimecairo.wordpress.com/2016/05/18/%ce%b9%cf%83%cf%84%ce%bf%cf%81%ce%b9%ce%ba%ce%ae-%ce%ad%cf%81%ce%b5%cf%85%ce%bd%ce%b1-%ce%ba%ce%b1%ce%b9-%ce%b9%ce%bc%cf%80%ce%b5%cf%81%ce%b9%ce%b1%ce%bb%ce%b9%cf%83%ce%bc%cf%8c%cf%82/trackback/

RSS feed for comments on this post.

One CommentΣχολιάστε

  1. Reblogged στις a hairless ape.


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: