ατομική ελευθερία κι άλλες τέτοιες μπούρδες

Αύριο ταξιδεύω για την περιοχή της Σμύρνης. Θα γυρίσω φθινοπωράκι. Κι έχοντας εδώ δίπλα τη τσάντα μου, σκεφτόμουν όλους τους φίλους και γνωστούς που όταν τους λέω ότι δεν υπάρχει ατομική ελευθερία μού φέρνουν ως παράδειγμα υπάρξής… εμένα! «Μα εσύ το λες αυτό; Εσύ που μπορείς να μαζέψεις μπαγκάζια σου, να πας στου διαόλου τον κόρακα (τι έκφραση κι αυτή!) και να μείνεις όσο σε παίρνει;» Μα ναι! Γιατί αυτό ΔΕΝ είναι ελευθερία! Θεωρώ ότι είναι ο καπιταλισμός που φτάνει μέχρι το μεδούλι. Είναι η δικλείδα ασφαλείας κατά οποιασδήποτε κοινωνικής αλλαγής (ψέματα: αλλαγές προς το φασιστικότερον ευνοούνται). Και εξηγούμαι.

Είμαι προϊόν μιας κατακερματισμένης κοινωνίας και μιας κατακερματισμένης κουλτούρας. Όχι μόνο γιατί οι γονείς μου είναι μετανάστες και δεν έχω ρίζες, συνέχεια, ιστορία βιωμένη στον τόπο που μεγάλωσα (την άσχημη Αθήνα). Δεν είναι ότι στη μικρή πόλη που έχω επιλέξει ως βάση μου, συχνά πυκνά μού γίνεται σαφές ότι δεν είμαι από εκεί και αν δεν μου αρέσει να σηκωθώ να φύγω. Είναι που μεγαλώσαμε, συντηρούμε και ανατροφοδοτούμε (επιτρέψτε μου το α΄ πληθυντικό) μια κοινωνία που πριμοδοτεί το άτομο σε βάρος του συνόλου. Κι αυτό δεν είναι τυχαίο.

Τι σημαίνει όταν ένα άτομο μπορεί να φεύγει για εννιά μήνες ή και παραπάνω; Σημαίνει ότι δεν έχει καμία οργανική σύνδεση με την κοινωνία από την οποία φεύγει ή, καλύτερα, η οργανική του σύνδεση είναι τόσο χαλαρή και ευέλικτη που καθίσταται σχεδόν ανύπαρκτη. Δεν είναι μέλος ενός συνόλου, έχοντας συγκεκριμένες αρμοδιότητες, υποχρεώσεις και οφέλη. Από την πλευρά του κοινωνικού συνόλου, τι σημαίνει όταν τα «μέλη» του μπορούν να φεύγουν κατά το δοκούν; Σημαίνει πλήρη αδιαφορία για αυτά τα «μέλη». Σημαίνει ότι το αν ζεις, αν πεθαίνεις, αν δουλεύεις, αν είσαι υγιής, αν φεύγεις, αν μένεις, είναι αδιάφορο. Στη δική μας ιστορική συγκυρία, σημαίνει ότι ο καπιταλισμός μπορεί να λειτουργήσει και χωρίς εσένα. Η υποτιθέμενη ελευθερία σου να αποφασίζεις δείχνει απλά το βαθμό που υπάρχεις ως αναλώσιμη πρώτη ύλη στις μηχανές του. Φύγε εσύ, έλα εσύ, κι αυτό το εσύ δεν είσαι εσύ, αλλά ένας αδιάφορος αριθμός.

Το άτομο, με τις υποτιθέμενες ελευθερίες και τα δικαιώματά του, εξαίρεται όχι επειδή είναι σημαντικό, αλλά ακριβώς επειδή δεν είναι! Η ρητορική περί ατομικότητας και ατομικής ελευθερίας πιάνει μ’ ένα σμπάρο δυο τρυγόνια: φροντίζει να ενισχύσει τον εγωισμό του ατόμου που αισθάνεται το κέντρο του σύμπαντος, θεωρώντας ότι μπορεί να κάνει τα πάντα, και από την άλλη φροντίζει να το αποκόψει επαρκώς από το σύνολο ώστε να αποκλείσει το σημαντικότερο: την κοινωνική αλλαγή.

Δεν είναι τυχαίο ότι το βαθιά αντιδραστικό ρητό «αν θέλεις ν’ αλλάξεις τον κόσμο, άλλαξε πρώτα τον εαυτό σου» έχει γίνει πολύ της μόδας. Αν αλλάξεις τον τρόπο που βλέπεις τα πράγματα, αλλάζουν και τα πράγματα. Γιατί δεν υπάρχει πραγματικότητα. Τα πράγματα είναι σχετικά. Στο ίδιο μήκος κύματος βρίσκεται η λογική που με οδηγεί στον ψυχολόγο για να λύσω τα προβλήματά μου, που δεν οφείλονται σε μια αντικειμενική πραγματικότητα αλλά στη δική μου κακή διαχείριση. Κι ο ψυχολόγος με βοηθά να βρω τη δική μου θέση στη μαλακία που με περιβάλλει. Κι αλλάζοντας τον εαυτό μου, αλλάζει κι ο κόσμος. Κι ακριβώς αυτή είναι η λογική που εξασφαλίζει ότι ο κόσμος δεν θα αλλάξει (ποτέ, Κεμάλ). Γιατί άλλωστε δεν χρειάζεται ν’ αλλάξει: μπορείς ν’ αλλάξεις εσύ!

Κι όμως αυτή η ρητορική φτιάχνει μια ψευδή πραγματικότητα, όπου το άτομο, ως κέντρο του σύμπαντος, μπορεί να έχει πρόσβαση σε κάθε αγαθό, υλικό και πνευματικό. (Ας βγούμε λίγο από την κρίση που φαίνεται πως τελειώνει αυτό το παραμύθι κι ας μιλήσουμε για πριν, που ίσως το είχαμε πιστέψει.) Πριν την κρίση, λοιπόν, μπορούσες να κάνεις τα πάντα. Δεν είχες λεφτά, αλλά μπορούσες να μαζέψεις (γιατί όσοι δουλεύουν αμείβονται!), και να πάρεις αυτοκίνητο, ρούχα και εξωτικά ταξίδια, εξισώνοντας την ατομική με την καταναλωτική ελευθερία. Μπορούσες να το κάνεις; Φυσικά και μπορούσες, «στο χέρι σου ήταν». Και γιατί δεν το έκανες τελικά; Μήπως γιατί δεν μπορούσες; Μήπως γιατί δεν ήταν στο χέρι σου; Μήπως ακόμη κι αν πήγες εκείνο το ταξίδι, μπορούσες να πας μόνο δυο βδομάδες γιατί τόση άδεια είχες ή γιατί τόσο θα σου έφταναν τα λεφτά (οπότε η περιβόητη επιλογή συνίστατο στο πού μπορώ να πάω κάπου για δυο βδομάδες; ή για πόσο μπορώ να πάω εκεί με τα λεφτά που έχω;) Μήπως γιατί δεν υπάρχει ούτε ακόμη κι αυτή η ατομική ελευθερία που ορίζεται με καταναλωτικούς όρους;

(Στην ίδια βάση, ο παντοδύναμος καταναλωτής θεωρεί ότι μπορεί ν’ αλλάξει (ή να σώσει) τον κόσμο υποστηρίζοντας ή απορρίπτοντας ένα προϊόν. Η καταπληκτική μοναδικότητά του είναι αυτή που έχει τη δύναμη. Δεν χρειάζεται να οργανωθεί με άλλους. Πολλές καταπληκτικές μοναδικότητες συνιστούν τη βάση αυτού του κινήματος που πέτυχε να βάλει τα προϊόντα αλληλέγγυου εμπορίου στα σουπερμάρκετ.)

Αν λοιπόν η ατομική ελευθερία στη βάση αυτού που μπορείς να εξασφαλίσεις ως καταναλωτής (υπηρεσιών και αντικειμένων) είναι όχι μόνο στρεβλή αλλά και ψευδής· αν η ατομική ελευθερία με βάση τη μετακίνηση (ας βγάλουμε εδώ τον οικονομικό παράγοντα) είναι απλά η πιο τρανή απόδειξη της ασημαντότητας του καθενός μας και του βαθμού συνεκτικότητας των κοινωνιών από τις οποίες προερχόμαστε· αν η ελευθερία του λόγου (που συμπεριλαμβάνει την ελευθερία στην κριτική) περιορίζεται στη δυνατότητά μας να γκρινιάζουμε στις στάσεις του λεωφορείου και να κάνουμε αναλύσεις στα καφενεία χωρίς να έχουμε καμιά δυνατότητα πραγματικής παρέμβασης και διαμόρφωσης του κυρίαρχου λόγου· αν η ελευθερία της επιλογής αφορά, αν βγάλουμε τα προαναφερθέντα, στον τρόπο που θα βρούμε για να πουλήσουμε την εργατική μας δύναμη (λες κι έχουμε επιλογή στον τρόπο που θα γίνουμε πρώτη ύλη στην καπιταλιστική μηχανή)· αν όλα αυτά (ελευθερία στην κατανάλωση,  στην μετακίνηση, στο λόγο, στην επιλογή) είναι μια φενάκη που επικαλούνται οι κυρίαρχοι για να μείνουμε κυριαρχούμενοι, σε τι συνίσταται τελικά αυτή η περιβόητη ατομική ελευθερία;

Σε τίποτα. Γιατί πολύ απλά η ατομική ελευθερία δεν υπάρχει. Γιατί δεν υπάρχει το άτομο ανεξάρτητα από την κοινωνία. Γιατί η ελευθερία μας δεν σταματά εκεί που αρχίζει η ελευθερία του άλλου, αλλά γιατί αν δεν υπάρχει κοινωνική ελευθερία, ελευθερία που να περιλαμβάνει και τον άλλο, τότε δεν υπάρχει ελευθερία. Η ελευθερία μπορεί να είναι μόνο συλλογική και υποκείμενό της μπορεί να είναι μόνο μια χειραφετημένη κοινωνία (κι όχι το χειραφετημένο άτομο. Γιατί χειραφέτηση μέσα, στο πλάι, έξω από ένα σύνολο δεν υπάρχει).

Πριν πέντε χρόνια (σα να μοιάζει ολόκληρη ζωή) μου συνέβη το εξής: είχα να γράψω μια διπλωματική εργασία, είχα κάνει κανα δυο δουλίτσες κι είχα κάποια λίγα λεφτά στην άκρη κι είχα να λαμβάνω κάποια ακόμη. Με αυτά δεν ζούσα στην Ελλάδα. Κι άρχισα να ψάχνω το πού θα μπορούσα να πάω με βάση το μισθό που έπαιρνε ένας μέσος δημόσιος υπάλληλος (δεν ήξερα τότε ότι σε κάποιες χώρες το να είσαι δημόσιος υπάλληλος ισοδυναμούσε με μια δυνατότητα και όχι με αποκατάσταση). Μετά λοιπόν από αυτή την καταπληκτική εξάσκηση ελεύθερης σκέψης (που μπορώ να τη βγάλω με τα λίγα που έχω) για την πραγμάτωση της ατομικής μου ελευθερίας κατέληξα στο Κάιρο. Κάπως έτσι συνέχισαν και οι υπόλοιπες παραμονές μου στην αλλοδαπή, συμπεριλαμβανομένης και της επικείμενης. Κανένα δείγμα λοιπόν ατομικής ελευθερίας δεν υπήρξε ούτε τότε, ούτε αργότερα. Καμία ελεύθερη επιλογή.

Είναι αλήθεια πως από ένα παιχνίδισμα της τύχης έχω στα χέρια μου ένα διαβατήριο που μου δίνει τη δυνατότητα να πηγαίνω σχεδόν παντού. Κι αυτό το διαβατήριο ενισχύει την επηρμένη ασημαντότητά μου στο να θεωρώ υπανάπτυκτο το μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη που απλά δεν μπορεί να πάει πουθενά, γιατί δεν έχει τα φράγκα, δεν του δίνουν διαβατήριο, ή δεν του δίνουν βίζα. Εγώ λοιπόν φεύγω γιατί δεν έχω φράγκα να μείνω. Γιατί είμαι προϊόν μιας κατακερματισμένης κοινωνίας και μιας κατακερματισμένης κουλτούρας. Και ναι, ίσως θα μπορούσα να βαφτίσω ως ευφάνταστη την προσωπική λύση που μπορώ να δώσω στο συλλογικό, προσωπικό και οικονομικό αδιέξοδο, αλλά να το αποδεχτώ ως δείγμα ή απόδειξη της «προσωπικής μου ελευθερίας», ε όχι! αυτό θα πήγαινε πολύ…

Τα λέμε σύντομα. Από την άλλη πλευρά του Αιγαίου…

σας φιλώ

Υ.Γ. Στις ζαπατιστικές κοινότητες γίνεται τρελή κατανάλωση κόκα κόλας. Κι οι δυτικοί ορθοί καταναλωτές σοκάρονται όταν επισκέπτονται τις κοινότητες. Και δεν βλέπουν ότι παν σε ένα χώρο που ο αγώνας είναι η απόλυτη καθημερινότητα κι όχι μερικές ώρες επαναστατικής γυμναστικής τη μέρα (αν όχι τη βδομάδα). Και δεν βλέπουν ότι για εκείνους (τους δυτικούς ορθούς) το να μην πίνουν κοκα κόλα έχει αναχθεί σε κομβικό και σημαντικό ακριβώς επειδή δεν μπορούν να κάνουν πολλά. Προφανώς και είμαι υπέρ της υπεύθυνης κατανάλωσης (μήπως μπορώ να κάνω κι εγώ πολλά άλλα; κι εγώ προϊόν αυτής της γης είμαι, της δυτικής ορθής), αλλά προσπαθώ να μη βαφτίζω ως κίνημα και αντίσταση τα αυτονόητα.

Advertisements
Published in: on Ιουλίου 31, 2013 at 04:16  6 Σχόλια  

The URI to TrackBack this entry is: https://sindesimecairo.wordpress.com/2013/07/31/%ce%b1%cf%84%ce%bf%ce%bc%ce%b9%ce%ba%ce%ae-%ce%b5%ce%bb%ce%b5%cf%85%ce%b8%ce%b5%cf%81%ce%af%ce%b1-%ce%ba%ce%b9-%ce%ac%ce%bb%ce%bb%ce%b5%cf%82-%cf%84%ce%ad%cf%84%ce%bf%ce%b9%ce%b5%cf%82-%ce%bc%cf%80/trackback/

RSS feed for comments on this post.

6 ΣχόλιαΣχολιάστε

  1. Μη νιώθεις μόνη, μας τα ‘παν κι άλλοι. 🙂

    http://leninreloaded.blogspot.gr/2013/07/karl-marx.html

    • θενξ για την παραπομπή!

  2. […] οικονομική μου δυσπραγία; Τόπους διαμονής αλλάζω ως οικονομική μετανάστρια, αλλά δεν ταξιδεύω. Κάθομαι σ’ ένα μέρος και δεν […]

  3. […] Κάιρο, το 2008, με σκοπό να περάσω το χειμώνα μου εκεί (εδώ λέω το πώς και το γιατί) έμεινα σε μια γειτονιά του […]

  4. […] Κάιρο, το 2008, με σκοπό να περάσω το χειμώνα μου εκεί (εδώ λέω το πώς και το γιατί) έμεινα σε μια γειτονιά του […]


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: